Każdy, kto podróżował po Azji, a zwłaszcza po Tajlandii, ma w głowie takie obrazy, które zostają na zawsze. Dla mnie jednym z nich jest bez wątpienia widok kobiety z nienaturalnie długą szyją, którą zdobią lśniące, mosiężne obręcze. To fascynuje i intryguje ale jednocześnie zmusza do myślenia i zadawania pytań. Co właściwie oznacza długa szyja u kobiety z plemienia Karen? Czy to tylko prastary symbol piękna i statusu, czy może raczej objaw bolesnej tradycji, napędzanej przez nas, turystów? Zastanawiamy się, czy długa szyja u dziewczyny to dziś jeszcze powód do dumy, czy już tylko tragiczna konieczność. Spróbujmy zajrzeć trochę głębiej, poza tę egzotyczną fasadę, żeby zrozumieć, jak naprawdę wygląda sytuacja tych kobiet i jaka jest w tym wszystkim nasza rola.

Kim tak naprawdę są kobiety o „długich szyjach” i skąd wzięła się ich tradycja?

Zanim wydamy jakikolwiek osąd, warto cofnąć się w czasie. Bo te kobiety to nie jest po prostu atrakcja turystyczna. To grupa etniczna z własną, bogatą historią i kulturą, która znalazła się na życiowym zakręcie, gdzieś pomiędzy próbą przetrwania a całkowitą komercjalizacją.

Lud, o którym mówimy, to Padaung, jedna z podgrup Karenów (czy też Kayah). Co ciekawe, ich prawdziwą ojczyzną nie jest Tajlandia, a górzyste tereny dzisiejszej Birmy (Mjanmy). Przez dekady uciekali przed wojną domową i prześladowaniami, szukając schronienia po tajskiej stronie granicy. I to właśnie tutaj, jako uchodźcy, rozpoczęli nowy, bardzo skomplikowany rozdział swojego życia. Tajski rząd w końcu przyznał im specjalne wizy, które jednak, jak się okazało, niosły ze sobą masę ograniczeń.

Sama tradycja noszenia mosiężnych (a właściwie miedzianych) pierścieni sięga setek lat wstecz, choć jej początki są owiane tajemnicą. Jedna z legend głosi, że ciężkie zwoje miały chronić kobiety przed atakami tygrysów, które polując, najczęściej celowały w szyję. Inne teorie mówią o statusie społecznym – im więcej kręgów, tym bogatsza i ważniejsza rodzina. Dla samych kobiet z plemienia Karen długa szyja stała się po prostu kanonem piękna i symbolem tożsamości. Dziewczynki dostają pierwsze obręcze już w wieku około pięciu lat, a potem, aż do 21. roku życia, dokłada się kolejne. Dziś jednak ta tradycja zyskała nowy, gorzki wymiar – stała się sposobem na zarobek i przetrwanie w turystycznych wioskach. Warto zaznaczyć, że jest to tradycja dotycząca wyłącznie kobiet; długa szyja u mężczyzn nie jest w tej kulturze w żaden sposób wyróżniana.

Jak to działa i jak wyglądało życie przed turystyką?

Wbrew powszechnemu mitowi, mosiężne zwoje wcale nie wydłużają kręgów szyjnych. Taki proces byłby zresztą anatomicznie niemożliwy i śmiertelnie groźny. Cała iluzja niezwykle długiej szyi to efekt ogromnego ciężaru (nawet kilku kilogramów!), który spoczywa na ramionach. To właśnie pod wpływem tego nacisku obojczyki i górne żebra stopniowo się obniżają, deformując i ściskając klatkę piersiową. Proces ten tworzy optyczne złudzenie wydłużonej, „żyrafiej” szyi, które tak bardzo fascynuje ludzi z zewnątrz (choć z medycznego punktu widzenia jest to stan bliski chorobie i trwałemu kalectwu, a nie tylko wada postawy). Podobne praktyki modyfikacji ciała, choć o innym znaczeniu kulturowym, można spotkać także w niektórych plemionach, które zamieszkuje Afryka.

Zanim te wioski stały się celem wycieczek, życie Karenów kręciło się wokół roli. Zgodnie z ich mitologią, założyciel ludu nauczył ich uprawy ziemi i do dziś wielu z nich, żyjących poza turystycznym obiegiem, zajmuje się głównie uprawą ryżu, warzyw czy owoców. A do tego są niesamowicie utalentowanymi rzemieślnikami, tworzącymi przepiękne tkaniny. Ich kultura jest głęboko osadzona w animizmie i kulcie przodków, chociaż z czasem wielu przyjęło także buddyzm czy chrześcijaństwo.

Wizyta w wiosce „długich szyi”: jak to wygląda w praktyce?

Wioski „długich szyi” to jeden z żelaznych punktów na turystycznej mapie północnej Tajlandii. Biura podróży prześcigają się w ofertach, obiecując spotkanie z egzotyką i kobietami z długimi szyjami. Warto jednak wiedzieć, jak to wygląda od kuchni i na co tak naprawdę idą nasze pieniądze.

Organizacja wycieczki i to, co widzimy na miejscu

Większość tych pokazowych wiosek leży w prowincjach Chiang Mai i Chiang Rai. Dojazd z Chiang Mai zajmuje jakieś 3 godziny, z Chiang Rai jest trochę krócej. Można tam pojechać na własną rękę skuterem, albo wykupić wycieczkę. Same wioski są często malowniczo położone, pośród pól ryżowych, co tylko potęguje wrażenie sielanki. Wstęp kosztuje zwykle około 300 bahtów. Po wejściu idziemy wyznaczoną ścieżką, przy której w drewnianych chatkach siedzą kobiety. Pozują do zdjęć, tkają szale i sprzedają rękodzieło. Turyści, zafascynowani wyglądem kobiet, często skupiają się na powierzchownych detalach, takich jak dopasowane do obręczy fryzury, i pytają, jaka jest waga tych ozdób, nie dostrzegając dramatu sytuacji. Jak mawia mój znajomy przewodnik z Chiang Mai: „Oni sprzedają wam pocztówkę z uśmiechem, ale za kulisami nikt się już nie uśmiecha.” Niestety, trzeba mieć świadomość, że tylko mały procent pamiątek to autentyczne wyroby. Większość to tania masówka z Chin. Pieniądze z biletów? Te w dużej mierze trafiają do właścicieli tych „żywych skansenów”.

Często jeszcze przed wejściem do wioski Karen spotkamy przedstawicielki innych plemion górskich, jak Akha czy Lahu. Ubrane w swoje barwne stroje, również próbują coś sprzedać. To pokazuje, jak turystyka stała się głównym, a czasem jedynym źródłem dochodu dla wielu mniejszości w regionie.

Kontrowersje, czyli ciemna strona „ludzkiego zoo”

Za uśmiechami i błyskami fleszy kryje się rzeczywistość, która ma niewiele wspólnego z idyllicznym obrazkiem. Coraz częściej i głośniej mówi się o wioskach „długich szyi” jako o „ludzkim zoo”, a nawet formie współczesnego niewolnictwa.

Prawa człowieka a status uchodźcy

Kobiety z plemienia Padaung, które uciekły z Birmy – ich sytuacja prawna w Tajlandii to w zasadzie życie w zawieszeniu. Zostały celowo przeniesione z oficjalnych obozów dla uchodźców do wiosek turystycznych. Właściwie, patrząc z innej perspektywy, zostały w nich uwięzione. W większości nie mają szans na tajski dokument tożsamości, co zamyka im drogę do legalnej pracy, swobodnego podróżowania po kraju, a także do normalnej edukacji czy opieki zdrowotnej. Są więźniarkami we własnym, egzotycznym więzieniu.

Odwiedzając te miejsca i płacąc za bilet, stajemy się, często nieświadomie, częścią systemu, który wiele organizacji pozarządowych nazywa wprost współczesnym niewolnictwem. Kobiety są zależne od właścicieli wiosek, którzy zapewniają im jedzenie i symboliczną „pensję”. Ich rola? Być atrakcją. A każde zachowanie, które psuje ten obrazek, jak rozmowa z turystami o swojej prawdziwej sytuacji, może oznaczać utratę i tak skromnych dochodów. Największą groźbą jest odebranie pieniędzy kobiecie, która zdecydowałaby się zdjąć obręcze.

Cały ten system jest napędzany przez dwie siły: prywatnych biznesmenów i tajski rząd, który czerpie zyski z turystyki, traktując te wioski jak unikalny „produkt”. To ciche przyzwolenie sprawia, że zmiana jest potwornie trudna. Rząd, który wykorzystał Birmanki i zamknął je w tych wioskach zarabia na ich nieszczęściu, jednocześnie promując wizerunek Tajlandii jako kraju tolerancyjnego. Co za ironia, prawda?

Głosy sprzeciwu i świadomość turystów

Organizacje broniące praw człowieka w Tajlandii od lat biją na alarm. Wskazują na łamanie podstawowych praw, ograniczenie wolności i sprowadzenie całej kultury do roli komercyjnego show. Te głosy, a także reportaże odważnych dziennikarzy, jak choćby Martyny Wojciechowskiej, powoli docierają do świadomości turystów. Coraz więcej osób zadaje sobie pytanie, czy naprawdę chce być częścią tego procederu.

Odwiedzić czy zbojkotować? Dylemat świadomego podróżnika

Decyzja o wizycie w wiosce „długich szyi” jest jedną z najtrudniejszych, jakie można podjąć w północnej Tajlandii. Nie ma tu prostych odpowiedzi. Z jednej strony, całkowity bojkot może pozbawić te kobiety i ich rodziny jedynego, choć marnego, źródła dochodu. Z drugiej zaś, każda kupiona wejściówka to sygnał, że jest na to przyzwolenie, co utrwala patologiczny system. Płacąc za wstęp legitymizujemy istnienie „ludzkich zoo” i wspieramy biznes oparty na wyzysku. To trochę jak ze słynną Świątynią Tygrysów, którą zamknięto dopiero po latach międzynarodowych protestów. Pod płaszczykiem opieki mnichów, dzikie zwierzęta były odurzane, by turyści mogli zrobić sobie z nimi zdjęcie. Zastanawiające jest to, dlaczego prawa zwierząt poruszają nas często bardziej niż łamanie praw człowieka?

Świadoma turystyka to sztuka wyboru. Zamiast odwiedzać komercyjne skanseny, można poszukać projektów opartych na turystyce społecznościowej (community-based tourism). Istnieją inicjatywy, gdzie można poznać prawdziwe życie mieszkańców i wesprzeć ich, kupując rękodzieło bezpośrednio od nich. To sposób, by nasze pieniądze trafiły tam, gdzie są naprawdę potrzebne.

Północna Tajlandia: co jeszcze warto zobaczyć w regionie?

Na szczęście północ Tajlandii to znacznie więcej niż kontrowersyjne atrakcje. To kraina zjawiskowych krajobrazów i niezwykłej architektury. Rezygnując z wizyty w wiosce „długich szyi”, otwieramy sobie drzwi do odkrywania innych, równie fascynujących miejsc.

Cuda Chiang Rai: Biała Świątynia, Błękitna Świątynia i Czarny Dom

Chiang Rai to artystyczna perła północy, i to tutaj możemy zobaczyć absolutnie zjawiskową Białą Świątynię (Wat Rong Khun), która wygląda jak z innej planety (wstęp 50 THB). Tuż obok jest jej kontrast – hipnotyzująca Błękitna Świątynia (Wat Rong Suea Ten), do której wejdziemy za darmo. A niedaleko czeka mroczny i intrygujący Czarny Dom (Baan Dam), muzeum pełne sztuki z drewna i skór zwierząt (wstęp 50 THB).

Złoty Trójkąt i zielone krajobrazy

Niedaleko Chiang Rai leży słynny Złoty Trójkąt, gdzie z jednego miejsca widać granice Tajlandii, Laosu i Birmy. To obszar o burzliwej historii, niegdyś centrum handlu opium. Choć uprawa maku jest dziś w Tajlandii nielegalna, to według ONZ sąsiednia Birma nadal jest jednym z największych producentów tej substancji. Historię regionu można poznać w fascynującym Muzeum Opium (wstęp ok. 80 THB). Poza tym północ to przede wszystkim natura. Warto pojechać do Mae Sai, odwiedzić Małpią Jaskinię czy ruiny w Chiang Saen. Ale prawdziwą ucztą dla oczu są bezkresne, tarasowe pola ryżowe i plantacje herbaty, które spokojnie mogą konkurować z tymi ze Sri Lanki czy Indii. To idealne miejsca na złapanie oddechu.

Spojrzenie na Krainę Uśmiechu z innej perspektywy

Tajlandia, Kraina Uśmiechu, ma co najmniej dwa oblicza. Jedno to rajskie plaże i wspaniali ludzie. Drugie, znacznie mroczniejsze, to świat, w którym kultura i człowiek stają się towarem. Historia kobiet Karen jest tego najbardziej bolesnym przykładem. I pokazuje, jak wielka odpowiedzialność spoczywa na nas, podróżnikach. Bo to od naszych decyzji – gdzie pójdziemy i na co wydamy pieniądze – zależy, czy będziemy wspierać systemy oparte na wyzysku. Może z czasem, gdy turyści przestaną odwiedzać te pokazowe wioski, a Padaungowie, którzy coraz częściej wracają do siebie, do Birmy, znajdą lepszą przyszłość, te smutne atrakcje po prostu znikną z mapy Tajlandii. Oby stało się to jak najszybciej.