Ach, Góry Świętokrzyskie! Kraina pełna historii, legend i przepięknej przyrody, która, wcale, nie musi ustępować popularnością naszym bardziej na południe położonym pasmom górskim. Choć może nie znajdziecie tu strzelistych alpejskich szczytów czy wymagających tatrzańskich przełęczy, które leżą daleko na południe, ani krajobrazów **zachodniej** części Sudetów, to właśnie ich łagodność, a także wiek – są przecież jednymi z najstarszych w Europie – nadają im ten wyjątkowy, niepowtarzalny urok. Leżące w sercu Polski, a dokładniej w centralnej części Wyżyny Kieleckiej, oferują naprawdę mnóstwo atrakcji, dla każdego turysty. Od miłośników pieszych wędrówek, przez pasjonatów historii, aż po rodziny z dziećmi, każdy znajdzie tu coś dla siebie. Odkrywaliśmy ten region z wielką przyjemnością i, wiecie co, chcemy Wam teraz pokazać, dlaczego naszym zdaniem warto spędzić tu co najmniej kilka dni. Zapraszamy zatem na wspólną, wirtualną wyprawę, która pozwoli Wam zobaczyć w Górach Świętokrzyskich to, co naszym zdaniem najciekawsze!

Najwyższe szczyty i najpiękniejsze widoki

Góry Świętokrzyskie, mimo że niewysokie – ich wysokość maksymalna to raptem 614 metrów nad poziomem morza – potrafią jednak szczerze zachwycić pięknymi panoramami i tą fajną satysfakcją ze zdobycia kolejnego punktu na waszej mapie. Ich łagodne stoki i zazwyczaj dobrze przygotowane szlaki sprawiają, że wędrówki są tu naprawdę przyjemne i dostępne praktycznie dla każdego, niezależnie od kondycji fizycznej. Przygotujcie aparaty fotograficzne, bo widoki, no cóż, potrafią po prostu urzec!

Zdobycie Łysicy – królowa Gór Świętokrzyskich

Łysica, często nazywana królową tego regionu, to oficjalnie najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich, wznoszący się na wysokość 614 m n.p.m. Z ciekawostek, należy do Korony Gór Polski, będąc jednocześnie najniższym szczytem w całym tym zestawieniu. Leży w paśmie Łysogór i, co ważne, jest obszarem chronionym przez Świętokrzyski Park Narodowy. Najbardziej popularny szlak na Łysicę startuje ze Świętej Katarzyny i jest oznaczony kolorem czerwonym – to fragment słynnego Głównego Szlaku Świętokrzyskiego imienia Edmunda Massalskiego. Idąc nim, warto na chwilę zatrzymać się przy źródełku św. Franciszka i pobliskiej kapliczce o tym samym wezwaniu. Podobno, według starych legend, woda z tego źródełka nigdy nie zamarza i ma nawet moc uzdrawiania (kto wie, może to prawda?). Na samym szczycie Łysicy, tuż obok krzyża, czeka na Was tablica z kodem QR, który umożliwia wygenerowanie certyfikatu zdobycia szczytu w Koronie Gór Świętokrzyskich. Wschodnim wierzchołkiem Łysicy jest znana Skała Agaty, niekiedy określana także jako Zamczysko.

Święty Krzyż – góra, klasztor i niesamowita historia

Święty Krzyż, znany też jako Łysa Góra czy Łysiec, to drugi co do wielkości masyw w Górach Świętokrzyskich, ale bez dwóch zdań największa atrakcja turystyczna i duchowa całego regionu. Położony jest we wschodniej części pasma Łysogór, całkiem blisko Nowej Słupi. Historia tego miejsca jest niezwykle długa i sięga zamierzchłych czasów pogańskich – była to kiedyś ważna świątynia kultu Słowian, którzy czcili tu bożków Lelum i Polelum, a świadectwem tego są zachowane do dziś pozostałości kamiennego wału. Z biegiem wieków miejsce to przeobraziło się w centrum chrześcijaństwa, a nazwa Gór Świętokrzyskich wzięła się właśnie od przechowywanych tu, w klasztorze, Relikwii Drzewa Krzyża Świętego.

Na szczycie dominuje kompleks klasztorny, którego powstanie według legendy przypisuje się Dobrawie, żonie Mieszka I. Klasztor, pierwotnie założony przez benedyktynów (powstał w XII wieku, choć obecny kościół zbudowano dużo później, bo pod koniec XVIII wieku), dziś znajduje się pod troskliwą opieką Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej. We wnętrzach kościoła, w pięknej Kaplicy Oleśnickich, ozdobionej niezwykłymi freskami, przechowywane są wspomniane relikwie. Co ciekawe, w podziemiach klasztoru znajdują się krypty, w których pochowano benedyktynów, a także, co wzbudza mnóstwo emocji i lokalnych legend, mumię księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. Właściwie, ten strój, który ma na sobie mumia, został ponoć przygotowany specjalnie na potrzeby filmu „Ogniem i mieczem”. Faktem jest natomiast, że książę rzeczywiście został pochowany właśnie na Świętym Krzyżu. Na szczycie, obok klasztoru, znajdziecie też Muzeum Przyrodnicze Świętokrzyskiego Parku Narodowego oraz Radiowo-Telewizyjne Centrum Nadawcze. Obowiązkowym punktem wizyty jest wejście na wieżę widokową, z której roztacza się po prostu jedna z najpiękniejszych, o ile nie najpiękniejsza, panorama na całe Góry Świętokrzyskie i okolicę. Na Święty Krzyż prowadzi kilka szlaków, na przykład z Nowej Słupi – to historyczna Droga Królewska, którą, jak głosi historia, pielgrzymował Władysław Jagiełło przed bitwą pod Grunwaldem (dziś to malowniczy spacer przez las bukowo-jodłowy) – czy z Huty Szklanej. Ten drugi wariant jest łatwiejszy, można iść asfaltową Drogą Przewodników Świętokrzyskich albo wybrać niebieską ścieżkę edukacyjną. Spacer do Huty Szklanej ze szczytu zajmie Wam około 30 minut, a kawałek za szczytem znajduje się specjalny punkt widokowy na gołoborze, którego nie można przegapić.

Niezapomniane panoramy z innych szczytów regionu

Choć Łysica i Święty Krzyż są bez wątpienia najważniejsze, region oferuje także inne punkty widokowe i szczyty, które również warto zdobyć. W Jeleniowskim Parku Krajobrazowym, obejmującym tereny Pasma Jeleniowskiego, czekają na Was takie szczyty jak Góra Truskolaska czy Góra Wesołówka. Ciekawym i wartym uwagi miejscem jest też Mała Kadzielnia w Górnie. To ścieżka przyrodnicza i jednocześnie punkt widokowy, położony na terenie dawnego kamieniołomu. Zmieniła się ona z nieczynnej kopalni kruszywa w naprawdę przyjemny teren rekreacyjny z boiskiem sportowym, ławeczkami i tablicami pełnymi ciekawostek o okolicy. Ze szczytu Małej Kadzielni roztacza się bardzo ładny widok na Pasmo Łysogór, co też ma swój urok, prawda?

Świętokrzyski Park Narodowy – serce gór

Świętokrzyski Park Narodowy to faktycznie prawdziwe serce tego regionu, chroniące jego najcenniejsze przyrodnicze, a także geologiczne skarby. Park powstał ponad 70 lat temu i obejmuje przede wszystkim pasmo Łysogór, w tym oczywiście słynną Łysą Górę. Dodatkowo, ma trzy enklawy, z których chyba najbardziej znana jest Góra Chełmowa. Obejmuje także część Pasma Klonowskiego oraz Doliny Wilkowską i Dębniańską, a także Las Serwis i Skarpę Zapusty. Przyroda nieożywiona, a zwłaszcza charakterystyczne gołoborza, to, trzeba przyznać, najbardziej wyróżniający się element na terenie Świętokrzyskiego Parku Narodowego.

Szlaki turystyczne i ścieżki edukacyjne

Park i jego okolice oferują gęstą sieć szlaków pieszych i ścieżek edukacyjnych, które są po prostu idealne do odkrywania wszystkich uroków przyrody regionu. Umożliwiają one łatwe **przejście** przez malownicze tereny. Najdłuższym i chyba najbardziej znanym jest Główny Szlak Świętokrzyski im. Edmunda Massalskiego, oznaczony kolorem czerwonym. Prowadzi od Gołoszyc aż do Kuźniaków, liczy 105 kilometrów i przebiega przez najciekawsze obszary zarówno Świętokrzyskiego Parku Narodowego, jak i Jeleniowskiego Parku Krajobrazowego. Wyznacza on główny **kierunek** dla ambitnych piechurów przemierzających region. Poza nim, znajdziecie całe mnóstwo krótszych szlaków, w tym te już wspomniane na Łysicę i Święty Krzyż. Ścieżki edukacyjne często wiodą przez piękny las bukowo-jodłowy i są świetną opcją na przyjemny spacer, pozwalający poznać lokalną florę i faunę, na przykład na Łąkach Miłości czy szlaku na Bukową Górę w samym Świętokrzyskim Parku Narodowym. Informacje o wszystkich szlakach turystycznych i ścieżkach edukacyjnych, właściwie, dostępne są na terenie Świętokrzyskiego Parku Narodowego, więc warto tam zajrzeć na początek.

• Szlak na Łysicę ze Świętej Katarzyny (czerwony)
• Droga Królewska na Święty Krzyż z Nowej Słupi (zielony)
• Droga Przewodników Świętokrzyskich na Święty Krzyż z Huty Szklanej (asfaltowa)
• Niebieska ścieżka edukacyjna z Huty Szklanej na Święty Krzyż
• Szlak Cisów Staropolskich (przez Puszczę Świętokrzyską)

Bogactwo flory i fauny parku

Przyroda Świętokrzyskiego Parku Narodowego to przede wszystkim Puszcza Jodłowa. To naprawdę imponujący bór jodłowy, który porasta niższe partie gór. Choć jest to królestwo jodły, znajdziecie tu także inne gatunki drzew. Leśnymi mieszkańcami, których ślady możecie spotkać na szlakach (albo podglądać na fajnych ekspozycjach w Muzeum Przyrodniczym), są między innymi wilki, jelenie czy dziki. Park chroni też unikalne formacje geologiczne, z których chyba najbardziej znane są gołoborza – te charakterystyczne rumowiska skalne, które powstały w wyniku procesów mrozowych. Te kamienie **pokrywają** znaczne obszary niektórych zboczy, tworząc unikalny krajobraz. Największe świętokrzyskie gołoborze leży na Łysej Górze i, właściwie, stanowi najbardziej charakterystyczny element przyrody nieożywionej na terenie całego Parku Narodowego. Czyż to nie fascynujące, jak natura potrafi rzeźbić krajobraz?

Muzeum przyrodnicze i jego unikatowe eksponaty

Na szczycie Świętego Krzyża, mieszczące się w budynkach klasztoru, Muzeum Przyrodnicze Świętokrzyskiego Parku Narodowego, to świetne miejsce, aby lepiej poznać przyrodę tego regionu i jego niezwykłą historię, nierozerwalnie związaną z człowiekiem. Muzeum w ciekawy sposób prezentuje krajobraz Parku, jego bogactwo biologiczne, a także dzieje geologiczne Gór Świętokrzyskich. Opowiada też o historii osadników, w tym o starożytnym hutnictwie żelaza i szkła, i prezentuje modele wymarłych zwierząt, które kiedyś zamieszkiwały te tereny. Ekspozycja przybliża także metody pracy dawnych hutników, pokazując np. pozostałości pieców **dymarskich**. Odkryjecie tu sekrety słynnej Puszczy Jodłowej i dowiecie się więcej o mieszkańcach lasu, takich jak wilki, jelenie czy dziki. Tylko pamiętajcie sprawdzić godziny zwiedzania, bo, jeśli się nie mylę, zmieniają się w zależności od okresu roku i otwarte są dopiero od 1 maja.

Zabytki architektury i historii

Góry Świętokrzyskie to, co prawda, piękna przyroda, ale także, a może przede wszystkim, fascynująca podróż w przeszłość, do czasów królów, rycerzy i potężnych magnatów. Region ten, szczerze mówiąc, obfituje w niezwykle cenne zabytki architektury i historii, które opowiadają fascynujące dzieje Polski na przestrzeni wieków. Przygotujcie się więc na spotkanie z potęgą średniowiecznych zamków i, dla równowagi, spokojem starych klasztorów.

Zamek Królewski w Chęcinach – potęga i majestat

Jednym z najbardziej, by nie rzec najmocniej, imponujących zabytków Gór Świętokrzyskich jest bez dwóch zdań Zamek Królewski w Chęcinach. Ta majestatyczna warownia wręcz góruje nad całą okolicą, położona na szczycie Góry Zamkowej, osiągającej 360 m n.p.m. Zamek powstał na przełomie XIII i XIV wieku. Początkowo Władysław Łokietek nadał go biskupowi krakowskiemu Janowi Muskacie, ale później, wiecie, przejął go z powrotem i zdeponował na nim skarbiec archidiecezji gnieźnieńskiej, żeby chronić go przed najazdem Krzyżaków. Po śmierci Łokietka zamek objął jego syn, słynny Kazimierz Wielki. Przez ponad 250 lat pozostawał niezdobyty, pełniąc przy tym naprawdę ważne funkcje: był miejscem roków sądowych, zajazdów szlachty (co ciekawe, obierany był przez Władysława Jagiełłę), służył jako więzienie dla jeńców krzyżackich pojmanych po bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku, a także jako miejsce koncentracji wojsk wyruszających na wojnę. Co więcej, zamek służył wojskom jako miejsce do treningu i schronienia. Jego potęga, niestety, podupadła w XVII wieku – został wtedy dwukrotnie podpalony podczas szwedzkiego potopu. W czasie I wojny światowej jego wieża była wykorzystywana przez żołnierzy rosyjskich jako punkt obserwacyjny, a w II wojnie światowej uległ dalszym zniszczeniom. Na szczęście, dzięki pracom zabezpieczającym, prowadzonym między innymi przez dawnego burmistrza Chęcin, pana Edmunda Padechowicza, zamek został zabezpieczony w formie trwałej ruiny i udostępniony do zwiedzania. Dzieli się na zamek górny – to ta starsza część, mieszcząca się między basztami, skarbcem i budynkiem mieszkalnym – oraz zamek dolny, młodszą część z dziedzińcem, studnią i czworokątną basztą. Zamek w Chęcinach znajduje się w miejscowości Chęciny, bardzo blisko drogi S7, więc łatwo do niego trafić.

Ruiny zamku Krzyżtopór – tajemnica i magia

Innym niezwykłym zabytkiem, choć dziś zachowanym w formie malowniczej ruiny, jest Zamek Krzyżtopór w Ujeździe. Ten imponujący magnacki pałac-warownia został wzniesiony w pierwszej połowie XVII wieku przez wojewodę sandomierskiego Krzysztofa Ossolińskiego. Był to, jak mawia mój znajomy przewodnik, „pałac wart króla, choć zbudowany dla wojewody” – jeden z najwspanialszych budowli swoich czasów, wielkością i majestatem ponoć dorównujący najlepszym europejskim pałacom, takim jak Wersal, choć jednocześnie zachował charakter potężnego zamku obronnego. Krzysztof Ossoliński, który bardzo interesował się magią i numerologią, wplótł w architekturę zamku głęboką symbolikę, nawiązującą do kalendarza. Pałac miał, ni mniej, ni więcej, 365 okien, czyli tyle, ile dni w roku. Posiadał też 52 komnaty (tygodnie), 12 wielkich sal balowych (miesiące), 4 narożne baszty (kwartały) i, wisienka na torcie, 7 wież symbolizujących dni tygodnia. Niestety, jego świetność trwała, no cóż, krótko. Podczas potopu szwedzkiego w 1655 roku zamek został zajęty przez Szwedów, ograbiony ze wszystkiego co cenne i, co gorsza, spalony. Od tego czasu pozostaje w ruinie, choć jego potężne mury obronne wciąż robią na odwiedzających ogromne wrażenie. Ruiny Zamku Krzyżtopór są takim trochę cichym świadectwem potęgi rodu Ossolińskich i ich, bez wątpienia, olbrzymich ambicji.

Uroki małych miasteczek i wsi

Góry Świętokrzyskie to nie tylko te najwyższe szczyty i wielkie zamki, ale także mnóstwo urokliwych miasteczek i wsi, które zachowały swój niepowtarzalny, lokalny charakter i kryją w sobie wiele naprawdę ciekawych historii. Odwiedzając ten region, po prostu nie można pominąć tych mniejszych, ale równie, a może nawet bardziej, fascynujących miejsc. Poczujecie tam prawdziwy klimat Kielecczyzny.

Święta Katarzyna – urokliwa miejscowość u stóp Łysicy

Święta Katarzyna to niewielka, ale niezwykle urokliwa miejscowość położona w zasadzie na trasie między Kielcami a Bodzentynem, tuż u stóp Łysicy. Jest to bardzo popularny punkt startowy na szlak prowadzący na najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich. Znajduje się tu Klasztor Sióstr Bernardynek, w którym, co ciekawe, można zobaczyć ołtarz Świętej Tekli, który pierwotnie pochodził z Nowej Słupi. Kolejnym, no cóż, ciekawym miejscem jest Kapliczka Żeromskiego. To pierwotnie grobowiec rodziny Janikowskich, gdzie na ścianie widnieje wyryty podpis samego Stefana Żeromskiego, który był przecież uczniem kieleckiego gimnazjum, co upamiętnia jego młodzieńcze wędrówki po regionie. Tuż przy samym szlaku na Łysicę, o którym już wspominałem, znajduje się także źródełko św. Franciszka wraz z kapliczką – woda z niego, jak mówi podanie, nigdy nie zamarza i ma tę ponoć moc uzdrawiania. W Świętej Katarzynie mieści się również Muzeum Minerałów i Skamieniałości (często nazywane Galerią Minerałów i Skamieniałości), które prezentuje naprawdę bogatą wystawę minerałów i kamieni szlachetnych, w tym także tych pochodzących z Gór Świętokrzyskich, jak choćby unikatowy krzemień pasiasty. Znajdziecie tam też skamieniałości i meteoryty. Muzeum dysponuje pracownią jubilerską i szlifiernią, gdzie można nawet wziąć udział w warsztatach (świetna sprawa!). Będąc w Świętej Katarzynie, szczerze polecam nie pominąć CEMI Pracowni Ceramiki Regionalnej prowadzonej przez Monikę Iwan. Odbywają się tam warsztaty ceramiczne, w których mogą wziąć udział zarówno dzieci, jak i dorośli. Na miejscu działa też niewielka Galeria Rękodzieła. A jeśli zgłodniejecie po tych wszystkich atrakcjach, Smaczna Chatka to miejsce, gdzie skosztujecie pysznej lokalnej kuchni.

Bodzentyn – historia i tajemnice średniowiecznego miasteczka

Bodzentyn to kolejne miasteczko w Górach Świętokrzyskich, które po prostu warto odwiedzić, zwłaszcza jeśli podróżujecie między Nową Słupią, Świętą Katarzyną a Michniowem, bo na pewno przez nie przejedziecie. Bodzentyn otrzymał prawa miejskie w połowie XIV wieku i był, co warto wiedzieć, ważną własnością biskupów krakowskich. Ich potężne, choć dziś w ruinie, ruiny zamku dominują nad całą miejscowością (zamek wzniesiono w XIV wieku na wysokim brzegu rzeki Psarki, a jego fundatorem był biskup krakowski Florian z Mokrska). W 1410 roku, podczas swojej słynnej pielgrzymki na Święty Krzyż, tuż przed bitwą pod Grunwaldem, na zamku gościł sam król Władysław Jagiełło. Niestety, zamek zaczął popadać w ruinę w XIX wieku. Innym, równie ważnym zabytkiem jest kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Stanisława, piękny gotycki kościół zbudowany w XV wieku, którego ołtarz główny, co brzmi wręcz nieprawdopodobnie, pochodzi z… katedry wawelskiej! W Bodzentynie można także obejrzeć pozostałości średniowiecznych murów miejskich (zachowało się ich około 200 metrów) oraz urokliwy Górny Rynek. Ciekawostką, taką z prawdziwego zdarzenia, jest Zagroda Czernikiewiczów. To zabytek z 1809 roku, będący oddziałem Muzeum Wsi Kieleckiej – daje wyobrażenie o dawnej wsi. Na zboczu Miejskiej Góry, niedaleko drogi do Świętej Katarzyny, położony jest także cmentarz żydowski z drugiej połowy XIX wieku, miejsce skłaniające do refleksji.

Nowe miejsca na mapie regionu – co jeszcze warto zobaczyć?

Oprócz tych dobrze znanych miasteczek, region świętokrzyski wciąż się rozwija, oferując turystom nowe, odnowione lub po prostu odkryte na nowo miejsca, które naprawdę warto odwiedzić. W Ciekotach, miejscowości bardzo mocno związanej ze Stefanem Żeromskim, znajduje się na przykład Szklany Dom – Centrum Edukacji i Kultury. Multimedialna ekspozycja w ciekawy sposób pozwala poznać historię życia pisarza. Tuż obok stoi zrekonstruowany Dworek Żeromskiego, w którym pisarz spędził swoje dzieciństwo. Dworek jest położony w pięknym otoczeniu świętokrzyskich szczytów i romantycznego zalewu w Ciekotach, co dodaje mu uroku. Innym przyjemnym miejscem, zwłaszcza latem, jest Zalew w Wilkowie, położony w sercu Gór Świętokrzyskich. W jego wodach pięknie przegląda się sylwetka Łysicy – czy może być coś bardziej malowniczego? Znajdziecie tam piaszczystą plażę z placem zabaw dla dzieci, a także wypożyczalnię sprzętu pływającego. W Krajnie Pierwszym, niedaleko Zjazdu Na Widoku, usytuowany jest darmowy, całkiem fajny punkt widokowy, a blisko niego stoi zabytkowa drewniana Kapliczka Jezusa Miłosiernego. Ta kapliczka pierwotnie stała na skraju Puszczy Jodłowej, ale została przeniesiona na zbocze wsi Krajno Zagórz, skąd roztacza się piękna panorama na dolinę Wilkowską. W Nowej Słupi koniecznie warto odwiedzić Park Świętokrzyskich Legend. To nowoczesne, multimedialne muzeum, które w przystępny sposób przybliża opowieści regionu, w tym oczywiście historię słynnego rycerza Emeryka (wspominałem o nim przy okazji Świętego Krzyża, pamiętacie?). W Górnie, o czym już też wspominaliśmy, znajduje się Mała Kadzielnia, przekształcony kamieniołom, który stał się fajnym miejscem rekreacji i punktem widokowym. W okolicach Chęcin, oprócz samego zamku, znajdziecie też Centrum Nauki Leonardo da Vinci w Podzamczu Chęcińskim oraz Dwór Starostów Chęcińskich – odnowiony zabytek w stylu włoskiej willi, z pięknym Zespołem Parkowo-Pałacowym, idealnym na romantyczny spacer. Jest tego trochę, prawda?

Aktywny wypoczynek i atrakcje dla całej rodziny

Góry Świętokrzyskie to wprost doskonałe miejsce na aktywny wypoczynek, i to właściwie niezależnie od pory roku. Region oferuje różnorodne formy spędzania czasu, od klasycznych pieszych wędrówek i rowerowych wycieczek, po sporty zimowe, a nawet parki rozrywki, które, jestem pewien, zachwycą najmłodszych członków rodziny. Przygotowaliśmy dla Was kilka propozycji, które, mamy nadzieję, sprawią, że Wasz urlop będzie pełen wrażeń.

Narty w Górach Świętokrzyskich – stoki dla każdego

Choć Góry Świętokrzyskie raczej nie kojarzą się z wielkimi alpejskimi ośrodkami, są świetnym miejscem dla miłośników sportów zimowych, zwłaszcza tych początkujących i rodzin z dziećmi. Region, co może zaskakiwać, oferuje aż sześć ośrodków narciarskich. Szczególnie polecamy Wam Sabat Krajno, gdzie znajduje się stok narciarski o długości ponad 800 metrów, z dwoma wyciągami talerzykowymi, szkółką i wypożyczalnią sprzętu. To, co chyba najważniejsze, to jedyne miejsce w centralnej Polsce, które ma prawdziwy snowpark! Inne ośrodki to Szwajcaria Bałtowska (z koleją krzesełkową, imponujące jak na region), Tumlin Sport Ski, Telegraf Kielce (stok praktycznie w samych Kielcach), Stadion Kielce oraz Niestachów, który oferuje łagodne i szerokie trasy, idealne dla dzieci i, co fajne, posiadający przedszkole narciarskie. Dzięki takiej różnorodności, każdy, nawet jeśli nigdy nie stał na nartach, znajdzie tu coś dla siebie. Jestem prawie pewien.

Rodzinne atrakcje – parki rozrywki i miniatury

Góry Świętokrzyskie mają, szczerze mówiąc, naprawdę dużo do zaoferowania rodzinom z dziećmi. Park Rozrywki i Miniatur Sabat Krajno Góry Świętokrzyskie, usytuowany u podnóża Łysej Góry w Krajnie-Zagórzu (około 20 km od Kielc), to według nas prawdziwy hit. Jest to największy park miniatur w Polsce, prezentujący ponad 60 wiernie odwzorowanych budowli i cudów natury, wszystko w skali 1:25. Spacer Aleją Miniatur pozwala, w ciągu jednego popołudnia, „odwiedzić” takie ikony jak Wieża Eiffla, Statua Wolności, Opera w Sydney, Plac św. Piotra w Watykanie, a nawet… World Trade Center sprzed 11 września. Na terenie kompleksu działa także lunapark z różnymi atrakcjami (klasyczne dmuchańce, kino 6D), park linowy, a zimą, jak już wspominałem, stacja narciarska. Ale to nie wszystko, oto inne miejsca, które absolutnie warto odwiedzić z dziećmi:

• Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach (Plac Wolności 2, dawniej Muzeum Zabawkarstwa) – to miejsce, które zachwyci nie tylko dzieci, ale i dorosłych. Znajdziecie tu fascynujące wystawy (jak „Miasto Zabawek” czy „Bohaterowie polskich animacji”), bogatą kolekcję lalek z całego świata, zabawek historycznych, ludowych i współczesnych, modele samolotów, statków, samochodów, działającą kolejkę elektryczną, a nawet marionetki teatralne. Szczególnie unikatowa jest najstarsza niemiecka lalka woskowa z końca XVIII wieku.
• Osada Średniowieczna w Hucie Szklanej – tutaj można dosłownie przenieść się w czasie! Spotkacie średniowiecznych mieszkańców – kowala, garncarza, szewca, zielarkę – spróbujecie ich prac (rzemieślnicy z chęcią nauczą Was dawnych metod rozniecania ognia!), a także weźmiecie udział w warsztatach tkackich, garncarskich czy zielarskich. Podobno Czarownica Zarownica chętnie podaruje Wam… miotłę! To naprawdę barwna i żywa lekcja historii.
• Park Świętokrzyskich Legend w Nowej Słupi – o nim już pisałem, to nowoczesne, multimedialne muzeum pełne opowieści o regionie, które podane są w bardzo przystępnej formie.
• Bałtowski Kompleks Turystyczny w Bałtowie – to już większy wypad, ale oferuje wszystko: od parku dinozaurów, przez park rozrywki, po mnóstwo innych atrakcji, właściwie na cały dzień, a nawet weekend.
• Energetyczne Centrum Nauki w Kielcach oraz aquaparki, jak ten w Binkowski Resort, Hotel Odyssey, czy w Kompleksie Świętokrzyska Polana. W tym ostatnim znajdziecie baseny tropikalne, saunę infrared, a także Oceanarium Oceanika i Wystawę Fascynujący Świat Owadów – czyli atrakcje, które działają niezależnie od pogody.
• Zalew w Wilkowie – propozycja na lato, z plażą i placem zabaw, idealny na relaksujące popołudnie.
• Osiołkowo w Baszowicach – farma z osiołkami, prowadzona z ogromną pasją przez Anię i Piotra, którzy, co ciekawe, przywędrowali tu z Francji. Można tu karmić osiołki (moja córka Lelcia karmiła Coco!), a nawet wynająć całoroczną eko jurtę na nocleg. To takie miejsce z duszą.

Piesze i rowerowe szlaki – odkrywanie uroków przyrody

Góry Świętokrzyskie to prawdziwy raj dla miłośników pieszych i rowerowych wędrówek. Malownicze i niezwykle różnorodne szlaki pozwalają w pełni, szczerze, odkryć te ukryte uroki przyrody regionu. Wspomniany już Główny Szlak Świętokrzyski to, powiedzmy wprost, propozycja dla tych bardziej zaprawionych piechurów, prawdziwe wyzwanie. Ale na krótsze wyprawy, takie na kilka godzin, gorąco polecamy szlak na Łysicę ze Świętej Katarzyny czy przyjemne ścieżki edukacyjne w Świętokrzyskim Parku Narodowym. Dla rowerzystów przygotowano także liczne trasy, między innymi Dużą Pętlę Bielińską, Szlak z Sielpi Wielkiej do Czarnieckiej Góry czy czerwony szlak rowerowy, który wiedzie dookoła Zagnańska. Czasami, oczywiście, niektóre odcinki mogą być trochę bardziej wymagające, ale widoki wszystko wynagradzają, prawda?

Podróż kulinarna po Górach Świętokrzyskich

Każda udana podróż to, jak dla mnie, także odkrywanie lokalnych smaków, a region świętokrzyski, muszę przyznać, słynie z wielu naprawdę dobrych potraw. Kuchnia świętokrzyska, choć w swej istocie prosta, jest niezwykle sycąca i pełna wyrazistych smaków, opartych głównie na lokalnych produktach, które są tu pod ręką. Spróbujcie tych **tutejszych**, regionalnych specjałów, które nie tylko rozgrzeją Was po górskiej wędrówce, ale też pozwolą poczuć ten prawdziwy, autentyczny ducha regionu.

Regionalne smaki – zalewajka i inne specjały

Bez dwóch zdań, świętokrzyskim klasykiem, którego po prostu musicie, podkreślam, musicie skosztować, jest zalewajka świętokrzyska. To sycąca zupa na żurku, często podawana z ziemniakami, grzybami, a nawet jajkiem. Ale region oferuje znacznie więcej! Warto, naprawdę warto, spróbować pyz, zwanych lokalnie golasami, albo bardziej mięsnych męcybułów – to takie pyzy z mięsnym nadzieniem. Na słodko koniecznie polecamy twarogowe paluchy z jagodami (mniam!) czy baniockę, czyli ciasto przygotowane z dyni i bakalii. Na regionalnych stołach znajdziecie także pyszne dżemy truskawkowe i inne domowe przetwory. Poszukiwacze kulinarnych wrażeń powinni koniecznie ruszyć na Szlak Smaków Świętokrzyskich – tam znajdą to, czego szukają.

Karczmy i restauracje – lokalna kuchnia w najlepszym wydaniu

Odwiedzając Góry Świętokrzyskie, mieliśmy przyjemność spróbować lokalnej kuchni w kilku miejscach, które teraz Wam gorąco polecamy. Na przykład, Karczma – Izba Dobrego Smaku znajduje się w Hucie Szklanej, tuż przy samym wejściu do Osady Średniowiecznej. To miejsce, które dba o lokalne tradycje kulinarne. Zjedliśmy tam przepyszną zalewajkę świętokrzyską, a także jadło dla baby i chłopa (mój mąż Janusz wybrał to drugie – schab panierowany zapieczony z serem, boczkiem, cebulą, ogórkiem kiszonym, podany z ziemniakami i surówką, brzmi sycąco, prawda?). Ja zdecydowałam się na zbójnicki placek – placek z tartych ziemniaków z sosem z grzybów leśnych, pyszny! Naszym dzieciom, Lelci, wzięliśmy klasyczne jadło dla dziatwy, czyli panierowany filet z kurczaka z frytkami i surówką – zawsze się sprawdza. W Smacznej Chatce w Świętej Katarzynie skosztowaliśmy kolejny świętokrzyski klasyk, czyli zalewajkę świętokrzyską, a także męcybuły i pyszne naleśniki z serem, owocami i czekoladą (znowu wybór Lelci, no cóż, dzieci wiedzą co dobre!). Kuźnia Smaków, położona bezpośrednio przy parku etnograficznym Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokarni, to kolejne miejsce warte uwagi. Zjedliśmy tam pyszną zupę z pieczonych buraków, ponownie zalewajkę świętokrzyską, a na danie główne zajadaliśmy się wyśmienitymi pierogami. W Chęcinach, u podnóża Zamku Królewskiego, z czystym sumieniem polecamy La Baguette Chęciny. Zjedliśmy tam pierogi z serem i miętą polane musem truskawkowym (świetne, serio!), a także rewelacyjne ciasta – tarta z malinami i mascarpone, po prostu mniam! Gospoda Echa Leśne w Występie, zlokalizowana przy trasie S7 (jadąc z Krakowa do Warszawy), to kolejne z miejsc, które, według nas, warto odwiedzić. Szczególnie polecam tam zupę borowikową, pierogi ruskie i pstrąga z pieca. Będąc w parku Sabat Krajno, oczywiście, skorzystaliśmy z miejscowej restauracji Magia Sabatu. Rosół był pyszny, a goły, czyli pyzy ziemniaczane, również bardzo smaczne. Ich pizza, którą przygotowują na miejscu, też jest, ku naszemu zaskoczeniu, bardzo dobra. Ostatnim miejscem, w którym jedliśmy i które nas zachwyciło, był Zajazd Na Widoku, położony w Krajnie Pierwszym. To lokal z pięknym widokiem na okolicę (po drugiej stronie szosy jest zresztą punkt widokowy), serwujący wyborne jedzenie. Zaserwowano nam tam gęsinę, która, przysięgam, aż rozpływała się w ustach. Podsumowując nasze kulinarne doświadczenia, jedzenie w Górach Świętokrzyskich było po prostu wyśmienite!

Degustacje i warsztaty kulinarne – odkrywanie tajemnic smaku

Dla tych, którzy chcą trochę bardziej zgłębić tajniki regionalnej kuchni, region oferuje także możliwości udziału w degustacjach i, sporadycznie, warsztatach. Szlak Smaków Świętokrzyskich, o którym wspominałem, zrzesza miejsca, które z pasją dbają o zachowanie tych lokalnych tradycji kulinarnych. W niektórych karczmach, jak na przykład Karczma Izba Dobrego Smaku, możecie spróbować autentycznych dań, przygotowywanych według starych receptur, które przekazywane są z pokolenia na pokolenie. Choć warsztaty stricte kulinarne mogą być mniej powszechne niż na przykład, wiecie, warsztaty ceramiczne w Świętej Katarzynie, zawsze warto pytać o lokalne inicjatywy i wydarzenia. Często podczas festiwali czy jarmarków można spróbować regionalnych przysmaków, porozmawiać z ich twórcami i dowiedzieć się czegoś więcej o ich pochodzeniu. Kto wie, może traficie na coś naprawdę wyjątkowego?

Niezwykłe miejsca i atrakcje dla poszukiwaczy przygód

Góry Świętokrzyskie skrywają w sobie miejsca, które zintrygują każdego, kto szuka czegoś więcej niż tylko pięknych widoków czy historycznych murów. Od tajemniczych podziemnych jaskiń, przez unikalne formacje geologiczne, aż po miejsca przesiąknięte starymi legendami – ten region, trzeba przyznać, potrafi naprawdę zaskoczyć i nieustannie wzbudzać ciekawość. To taka kraina, która nigdy do końca nie odkrywa wszystkich swoich tajemnic.

Jaskinia Raj – podziemny świat pełen tajemnic

Jedną z najbardziej znanych i, według mnie, najbardziej fascynujących atrakcji w całym województwie świętokrzyskim jest Jaskinia Raj, położona niedaleko Chęcin. To przepiękna wapienna jaskinia krasowa, będąca jednocześnie rezerwatem przyrody nieożywionej. W jej wnętrzu czeka na Was po prostu, no cóż, podziemny świat pełen tajemnic. Zachwycające stalaktyty, stalagmity, łączące się w stalagnaty, zacieki na ścianach, monumentalne głazy i niewielkie, krystalicznie czyste jeziorka tworzą krajobraz jak z innej planety. Jaskinia Raj ma też niezwykle bogatą historię – dziesiątki tysięcy lat temu, w epoce lodowcowej, zamieszkiwał ją człowiek neandertalski, a w jej okolicach wędrowały mamuty i grasowały tygrysy szablozębne. Jaskinię zwiedza się tylko z przewodnikiem, co, myślę, pozwala w pełni docenić jej niezwykłość i poznać te wszystkie fascynujące fakty o jej powstaniu i historii. Bez przewodnika to nie byłoby to samo.

Gołoborza – niezwykłe formacje skalne

Gołoborza to, moim zdaniem, niezwykły przyrodniczy skarb Gór Świętokrzyskich. Te charakterystyczne skalne rumowiska, które jakby „spływają” po stokach górskich, powstały w wyniku wietrzenia piaskowców kwarcytowych, i to w surowym, mroźnym klimacie epoki lodowcowej – coś niesamowitego, prawda? Nazwa „gołoborze” pochodzi stąd, że są to obszary dosłownie „gołe od boru”, czyli pozbawione lasu. Te kamienie **pokrywają** znaczne obszary niektórych zboczy, tworząc unikalny krajobraz. Największe świętokrzyskie gołoborze leży na Łysej Górze, skąd można je wygodnie podziwiać ze specjalnie przygotowanej platformy widokowej. Choć największe gołoborza w Polsce znajdziemy w Karkonoszach (na przykład na Skalniku w Rudawach Janowickich), świętokrzyskie są równie, a może nawet bardziej, imponujące i stanowią ten najbardziej charakterystyczny element krajobrazu regionu. Co ciekawe, gołoborza występują także w innych regionach Polski, takich jak Góry Bystrzyckie (Wolarz), Góry Kamienne (Suchawa), Masyw Śnieżnika czy Babia Góra, a w Bieszczadach, dla odmiany, nazywane są grehotami. To pokazuje, jak unikalnym, a jednak występującym w różnych miejscach, zjawiskiem są te kamienne morza.

Tajemnicze legendy i historie regionu

Góry Świętokrzyskie to kraina wręcz przesiąknięta legendami i niezwykle fascynującą historią. Opowieści o sabatach czarownic na Łysej Górze są chyba powszechnie znane i stanowią, no cóż, nieodłączną część lokalnego folkloru, która dodaje miejscu tajemniczości. Z Łysą Górą związana jest także legenda o rycerzu Emeryku, który pielgrzymował do sanktuarium na Świętym Krzyżu, ale, z jakiegoś powodu, gdy wszedł do klasztoru, zamienił się w posąg i od tamtej pory porusza się o jedno ziarnko piasku rocznie, zbliżając się do ołtarza – brzmi jak baśń, ale, wiecie, legendy mają w sobie ziarno prawdy? W Nowej Słupi, tuż przy kościele, zaczyna się Droga krzyżowa z pięknymi, rzeźbionymi w drewnie stacjami, która sama w sobie jest swego rodzaju opowieścią. Region ma także nowszą, niezwykle tragiczną historię, upamiętnioną w Mauzoleum Martyrologii Wsi Polskich w Michniowie. Ta miejscowość została w bestialski sposób spacyfikowana przez oddziały niemieckie 12 i 13 lipca 1943 roku, w straszliwym odwecie za pomoc udzieloną partyzantom. Niemcy zamordowali wtedy ponad 200 mieszkańców wsi, w tym wiele kobiet i dzieci. Mauzoleum jest miejscem pamięci nie tylko dla Michniowa, ale dla ponad 800 polskich wsi, które spotkał podobny los podczas II wojny światowej. Odwiedzając te miejsca, czujemy głębokie, poruszające połączenie z przeszłością i, właściwie, jeszcze bardziej doceniamy te wszystkie niezwykłe historie, zarówno te legendarne, jak i te prawdziwe, które ukształtowały ten wyjątkowy region.

Praktyczne informacje dla turystów

Planując wycieczkę w Góry Świętokrzyskie, warto wziąć pod uwagę kilka, powiedziałbym, praktycznych kwestii, które na pewno ułatwią Wam zarówno podróżowanie, jak i samo zwiedzanie. Region jest, ogólnie rzecz biorąc, dobrze przygotowany na przyjęcie turystów, ale kilka wskazówek, czerpiąc z naszego własnego doświadczenia, może okazać się naprawdę pomocnych. Bo przecież nikt nie chce się stresować na urlopie, prawda?

Jak zaplanować wycieczkę do Gór Świętokrzyskich

Pierwszym i chyba najważniejszym krokiem jest po prostu decyzja, co dokładnie chcecie zobaczyć i czego doświadczyć. Góry Świętokrzyskie, jak już widzieliście, oferują ogromną różnorodność atrakcji. Od wymagających pieszych wędrówek – na przykład Główny Szlak Świętokrzyski dla tych bardziej ambitnych, czy krótsze i łatwiejsze szlaki na Łysicę i Święty Krzyż – przez zwiedzanie zabytków, czyli zamków, klasztorów i muzeów, po rodzinne atrakcje w postaci parków rozrywki czy aquaparków. Warto przed wyjazdem sprawdzić godziny otwarcia poszczególnych atrakcji oraz ceny biletów. Informacja o tym, ile **bilet normalny kosztuje** w danym miejscu, jest zazwyczaj łatwo dostępna online. Naprawdę warto zaopatrzyć się w dobrą, papierową mapę regionu – my naszą kupiliśmy, pamiętam, jeszcze w księgarni turystycznej „U Piotra” w Gliwicach, gdy dopiero planowaliśmy dojazd ze Śląska. To taki mały rytuał. Przygotujcie też wygodne buty, a na szlaki, koniecznie, zabierzcie podstawową apteczkę, naładowany telefon, powerbank i oczywiście coś do picia oraz jedzenia. Jeśli planujecie dłuższe wędrówki, pamiętajcie o odpowiednim sprzęcie, choć większość szlaków, spokojnie, można przejść w ciągu jednego dnia lub wrócić z nich lokalnym transportem. Właściwie, kluczem jest elastyczność w planowaniu.

Noclegi i zakwaterowanie – wybór idealnego miejsca

Góry Świętokrzyskie mają naprawdę bogatą bazę noclegową. Od dużych hoteli, przez mniejsze pensjonaty i agroturystykę, aż po urocze domki do wynajęcia. Wybór idealnego miejsca zależy oczywiście tylko od Waszych preferencji i, co ważne, planów zwiedzania. Jeśli szukacie luksusu i relaksu, z czystym sumieniem możemy polecić Hotel Odyssey, który położony jest nieopodal Kielc i oferuje fantastyczny kompleks basenów i saun. W ich strefie Wellness i SPA znajdziecie między innymi basen główny, solankowy, sauny fińską, ziołową i infrared, a także gorącą i zimną beczkę – idealne po dniu na szlaku. Inne polecane hotele to na przykład Binkowski Resort w Kielcach, który ma nawet własny park wodny (świetna opcja dla rodzin!) czy Hotel Uroczysko SPA & Business w Cedzynie, również położony w Górach Świętokrzyskich, z pełnym centrum SPA & Wellness. Jeśli wolicie coś bardziej kameralnego lub jesteście w większej grupie, możecie rozważyć na przykład Zacisze Stara Wieś w Krajnie Pierwszym. Oferuje ono przytulne pokoje z łazienką, wspólną, dobrze wyposażoną kuchnię i salon z bilardem – takie miejsce z duszą. Kompleks Świętokrzyska Polana, usytuowany u podnóża Gór Świętokrzyskich, zaledwie 13 km od Kielc, to nowoczesny ośrodek z basenami, sauną, a nawet stajnią i wypożyczalnią rowerów. Co więcej, na jego terenie mieści się Oceanarium Oceanika i Wystawa Fascynujący Świat Owadów – czyli atrakcje, które działają niezależnie od pogody. Wiele fajnych opcji noclegowych znajdziecie też w okolicach tych najbardziej popularnych atrakcji, jak Święta Katarzyna czy Huta Szklana – na przykład Siedlisko Carownica Wellness & SPA w pobliżu Świętokrzyskiego Parku Narodowego, oferujące zarówno tradycyjne domki, jak i domki glampingowe z sauną i kominkiem, a także strefę Wellness z Ruską Banią i Chatą Solną, no i oczywiście miejsce na ognisko. Opcji jest sporo, więc każdy znajdzie coś dla siebie.

Dojazd i transport – poruszanie się po regionie

Najwygodniejszym, powiedzmy wprost, sposobem poruszania się po Górach Świętokrzyskich jest samochód. Główne drogi, takie jak S7, ułatwiają dojazd do wielu miejscowości i atrakcji (na przykład Zamek w Chęcinach jest naprawdę niedaleko S7, podobnie jak Gospoda ECHA LEŚNE w Występie na trasie S7 – swoją drogą, świetne miejsce na postój w drodze!). Publiczny transport autobusowy, oczywiście, istnieje, ale siatka połączeń bywa, niestety, ograniczona, zwłaszcza do tych mniejszych wsi czy na same początki niektórych szlaków turystycznych. W przypadku pieszych wędrówek, jeśli, powiedzmy, nie planujecie wracać tą samą trasą do punktu startu, możecie skorzystać z takiej, nazwijmy to, „lokalnej pierwszej pomocy” w przewożeniu turystów z końca szlaku na jego początek. Taką usługę, na przykład, oferuje Pan Bartek Mrożek z TAXI Święta Katarzyna. To bardzo wygodna i godna polecenia opcja dla piechurów, którzy kończą szlak w innym miejscu niż go rozpoczęli. Warto mieć takie kontakty zapisane w telefonie.

Dlaczego warto odwiedzić Góry Świętokrzyskie?

Góry Świętokrzyskie, najniższe, a zarazem, obok Sudetów, najstarsze pasmo górskie w Polsce, położone centralnie w województwie świętokrzyskim na Wyżynie Kieleckiej, to region, który, szczerze mówiąc, ma do zaoferowania niezwykłą różnorodność. Znajdziecie tu całą masę świetnych atrakcji – od tego surowego piękna gołoborzy i prastarych lasów słynnej Puszczy Jodłowej, po miejsca wręcz przesiąknięte historią i barwnymi legendami. Zwiedzanie Gór Świętokrzyskich to taka trochę podróż w czasie i przestrzeni jednocześnie, odkrywanie pomników przyrody, a także świadectw minionych epok. Turyści, którzy szukają czegoś autentycznego, może nieco mniej zatłoczonego niż Tatry czy Karkonosze, na pewno znajdą tu swój idealny cel podróży. Mówiliśmy o najwyższym szczycie Łysicy, o tym mistycznym Świętym Krzyżu (Łysa Góra/Łysiec) z jego sanktuarium, Relikwiami Drzewa Krzyża Świętego i Muzeum Przyrodniczym Świętokrzyskiego Parku Narodowego, o podziemnym świecie Jaskini Raj, o potężnym Zamku Królewskim w Chęcinach i tych tajemniczych ruinach zamku Krzyżtopór. Wspominaliśmy też o skansenie w Parku Etnograficznym w Tokarni (Muzeum Wsi Kieleckiej, które świetnie odwzorowuje dawny układ osadniczy Kielecczyzny) i Osadzie Średniowiecznej w Hucie Szklanej, gdzie można poczuć klimat tamtych czasów. Zachęcamy Was, naprawdę, do odwiedzenia tych mniejszych, urokliwych miejscowości, takich jak Święta Katarzyna czy Bodzentyn, do odkrywania lokalnych muzeów – jak Muzeum Minerałów i Skamieniałości czy Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach – i do korzystania z bogatej oferty aktywnego wypoczynku, od nart po rower, a także do skosztowania lokalnej kuchni, z tą słynną zalewajką świętokrzyską na czele. Góry Świętokrzyskie naprawdę mają do zaoferowania coś wyjątkowego dla każdego, kto tylko zdecyduje się je odwiedzić. Ten artykuł, a właściwie jego merytoryczna część, powstał przy współpracy z Lokalną Organizacją Turystyczną „Góry Świętokrzyskie”, co, mam nadzieję, gwarantuje, że przedstawione informacje są rzetelne i oparte na głębokiej znajomości regionu. Tak więc, planujcie swoją wyprawę i, po prostu, dajcie się porwać urokowi tych niezwykłych gór!